Mosze ben Majmon - Majmonides (1138-1204): rabin, lekarz i filozof

Mosze ben Majmon - Majmonides (1138-1204): rabin, lekarz i filozof Znany również jako Rambam (przydomek powstały z akronimu pierwszych liter pełnego imienia Rabbi Moses ben Maimon), Mojżesz Majmonides zajmuje wyjątkowe miejsce w historii żydowskiej.

Bardziej niż jako rabin i przywódca społeczności, Majmonides znany jest jako jedna z najwyrazistszych postaci pomiędzy lekarzami i filozofami.

Jego monumentalne pisma medyczne podsumowały i usystematyzowały stan ówczesnej wiedzy, równocześnie dodając sporo nowego. Większość z owych pism została przetłumaczona z arabskiego na hebrajski i łacinę i szeroko studiowana w średniowieczu.

W poniższym artykule postaramy się przybliżyć sylwetkę Majmonidesa, jego życie i prace, tak by uświadomić czytelnikowi, jak szeroki jest jego wkład w myśl na całym świecie. Dziś, 800 lat po śmierci tego wielkiego myśliciela, zarówno lekarze jak i filozofowie mogą nadal wiele się od niego nauczyć.

Życie Mojżesza Majmonidesa

Majmonides przyszedł na świat w 1138 roku w Kordobie, w Hiszpanii, w szanowanej rodzinie o tradycjach rabinicznych. Jego matka zmarła podczas porodu. Ojciec Majmon, nauczyciel w szkole rabinicznej i sędzia w Kordobie, zapewnił synowi szerokie żydowskie i ogólne wykształcenie, z matematyką, astronomią i filozofią włącznie. W 1248 roku Kordoba została podbita przez Almohadów, fanatyczną sektę muzułmańską, a Żydzi zmuszeni do konwersji na islam. Rodzina Majmonidesa opuściła Kordobę, spędziła pewien czas w Hiszpanii, następnie w Prowansji, by w końcu w 1160 roku osiąść w północnoafrykańskim mieście Fez. Majmonides w tym czasie kontynuował studia i zaczynał prace literackie.

Pomnik Majmonidesa w Kordobie

W Fezie studiował pod opieką rabina Judy Hakohena ibn Susana i odebrał wykształcenie medyczne pod okiem najlepszych lekarzy muzułmańskich.

Kolejne szykany zmusiły w 1165 roku rodzinę do ucieczki z Fezu. Powędrowali wówczas do Ziemi Świętej, lądując w porcie Akra. Po odkryciu, że lokalna społeczność żydowska żyje w skrajnym ubóstwie i uciemiężeniu pod władzą chrześcijańskich Krzyżowców, rodzina Majmonidesa przeniosła się ponownie - tym razem do Egiptu, gdzie w końcu osiedli w Fostat, kairskim Starym Mieście. Niedługo po przybyciu tam, jeszcze w 1166 roku, zmarł ojciec Majmonidesa, Majmon. Wspomagany przez młodszego brata Dawida, handlarza kamieniami szlachetnymi, Majmonides mógł kontynuować studia medyczne wolny od trosk materialnych. Brat utonął kilka lat później (w 1178r.) na Oceanie Indyjskim, w trakcie podróży w interesach. Majmonides, załamany tragedią, pogrążony był przez długi czas w depresji, co widać jasno w jego listach do rabina Jefeta. Kierując się swoimi priorytetami, Majmonides odmówił pobierania opłat za posługi rabiniczne, decydując się zarabiać na życie pracą lekarza.

Majmonides został w roku 1177 oficjalnym przywódcą (naggidem) egipskiej społeczności żydowskiej i lekarzem nadwornym wezyra Al-Fadhila, regenta Egiptu na czas udziału sułtana Saladyna Wielkiego w wojnach z krzyżowcami.

Były to bardzo pracowite, ale i bardzo owocne lata dla Majmonidesa, jak możemy przeczytać w jego liście do ucznia, Samuela ibn Tibbona (1199r.):

Moje obowiązki wobec sułtana są niezmiernie ciężkie. Muszę odwiedzać go każdego dnia; a kiedy on lub któreś z jego dzieci lub konkubin jest chore, nie mogę opuszczać Kairu lecz muszę przebywać w pałacu przez większą część dnia. Często też zdarza się, że królewski urzędnik zachoruje i ja musze zadbać o jego zdrowie... nie wracam do Fostat przed wieczorem. W tym czasie prawie umieram z głodu. Mój przedpokój zastaję zawsze przepełniony ludźmi, Żydami i gojami, arystokratami i biedakami, sędziami i policjantami, przyjaciółmi i obcymi - kolorowym tłumem, czekającym mego powrotu. Wyprzęgam zwierzęta, myję ręce i wychodzę do pacjentów, błagając ich o chwilę cierpliwości, żebym mógł cos przekąsić. Zwykle jest to jedyny posiłek na całą dobę. Potem idę do pacjentów, rozmawiam z nimi, wypisuję porady i recepty na ich rozliczne dolegliwości. Pacjenci wchodzą i wychodzą póki nie zapadnie zmrok, a często nawet i dwie godziny po zmroku. Rozmawiam z nimi leczę ich, nawet kiedy ledwo żyję ze zmęczenia; a kiedy nadchodzi noc, często jestem tak wyczerpany, że ledwo mówię...

Mimo przeciążenia obowiązkami lekarza i rabina, Majmonides znajdował czas pisanie i tłumaczenia w wielu dziedzinach, o czym za chwilę.

Majmonides zmarł 13 grudnia 1204 roku i został pochowany w Tyberiadzie, w Izraelu. Jego jedyny syn, Abraham (1186-1237) objął po nim funkcje naggida. Społeczność żydowska na całym świecie pogrążyła się w żałobie po stracie tak niezwykłej postaci, której wyjątkowość najlepiej podsumowuje zdanie pochodzące z przypowieści ludowej: "Od (biblijnego) Mojżesza do Mojżesza (Majmonidesa) nie urodziła się osoba taka jak Mojżesz."

Grób Rambama

Majmonides - rabin

Majmonidesowe "Kompletne komentarze do Miszny" (1168r.) były pierwszym tego rodzaju i jednym z najwcześniejszych w ogóle kodeksem klasycznej literatury rabinicznej. W swoich komentarzach skupia się na rozwoju prawa żydowskiego i omawia pryncypia judaizmu, sformułowane przez niego w formie 13 praw wiary.

Większość z jego komentarzy talmudycznych zaginęła.

W licznych listach do przyjaciół i uczniów Majmonides poruszał problemy osobiste i tematy dotyczące ówczesnej historii, polityki, społeczeństwa. Żydzi jemeńscy, na przykład, zwrócili się do niego po poradę, gdy lokalne władze wydały dekret nakazujący Żydom konwersje na islam pod groźbą śmierci. Majmonides wysłał swój słynny List do Jemenu, napisany językiem prostym, tak by "mężczyźni, kobiety i dzieci mogły go czytać", w którym podnosił jemeńską wspólnotę na duchu, podsuwając jej praktyczne rady obok słów pociechy. Jego liczne odpowiedzi rozwiązujące praktyczne problemy zgodnie z halachą miały szeroki zasięg.

W swej Księdze Nakazów (1172r.) Majmonides pokrótce omawia i podsumowuje praktyczne aspekty wszystkich 613 biblijnych nakazów. Praca ta może być traktowana jak indeks do rabinicznego opus magnum - Miszna Tora (1180r.), pierwszej systematycznej kodyfikacji całej bazy prawa żydowskiego. Pisane eleganckim, ale zrozumiałym hebrajskim, 14-tomowe dzieło zawiera logiczny wywód dotyczący rozwoju od podstawowych religijnych, filozoficznych i psychologicznych koncepcji (ks. 1), przez życie codzienne (ks. 2), kalendarz żydowski (ks. 3), życie małżeńskie (ks. 4), różne praktyki religijne (ks. 5-10), aż do prawa cywilnego i kryminalnego na różnych poziomach trudności (ks. 11-14). Jego opis Ery Mesjańskiej, zamieszczony na końcu pracy, odzwierciedla idee znajdowane w filozofii greckiej, z Mesjańskim Królem Dawidowym sportretowanym pod postacią króla-filozofa, dawcy prawa dla państwa idealnego.

Każda księga podzielona jest na poszczególne tematy, umieszczone w osobnych podrozdziałach (w sumie 1000). Miszna Tora zawiera też wiedzę filozoficzną (ks. 6, 8) naukową i medyczną (ks. 9). Dzięki błyskotliwemu literackiemu stylowi, zrozumiałemu językowi i systematyczności sumy całości wiedzy rabinicznej, praca została szybko przyjęta w całym żydowskim świecie. Jako summa theologiae judaizmu dzieło pozostaje najważniejszym utworem literatury rabinicznej po dziś dzień.

Jest wysoce prawdopodobne, że ten dokument pisał właśnie Majmonides

Majmonides - lekarz

Majmonides czerpał swoja wiedzę medyczną od najlepszych, uznanych lekarzy żydowskich i muzułmańskich w Hiszpanii i Fezie. W swoim "Glosiariuszu leków" odwołuje się do hiszpańsko-marokańskich lekarzy i podaje nazwy leków po arabsku, hiszpańsku i berberyjsku, co odzwierciedla jego "szkołę medyczną". Jego wykłady na temat medycyny i pozycja lekarza królewskiego postawiły go pomiędzy najlepszymi doktorami i zwiększyły jego pozycje zawodową. Niezależnie od swych obowiązków rabinicznych, Majmonides dużą część ostatnich 10 lat swego życia poświęcił praktyce i teorii medycyny. Pociągały go głębokie religijne i filozoficzne powiązania i zależności medycyny. Nauka jest "służącą Tory" i idealną drogą do poznania i miłości Boga; te same przekonania towarzyszyły mu w rozwijaniu zainteresowań medycyna i astronomią. Pisał: "Sztuce medycznej została dana (w judaizmie) olbrzymia rola w uznaniu dobra i cnoty, w poznaniu boga, w osiągnięciu prawdziwego szczęścia. Studiować ją starannie oznacza uczestniczenie w jednym z najwspanialszych aktów pracy i oddania... pozwala nam tak pokierować naszym działaniem, że staje się ono w pełni ludzkie, dąży do cnoty i prawdy." Twierdził, że dbałość o zdrowie i życie jest nakazem Boga, i nie ma większej radości niż pomaganie i wspieranie potrzebujących.

Majmonidesowa medycyna i nauczanie mają czysto racjonalny charakter. Angażował w swoje leczenie metody naukowe i był zdecydowanym przeciwnikiem czarów, przesądów i ślepej wiary w autorytety. Krytykował lub po prostu ignorował koncepcje medyczne klasyków żydowskich i greckich, jeśli nie były zgodne z jego naukowym doświadczeniem: "Dziś lekarz może odkryć swoje wczorajsze błędy, a jutro nowe światło może zabłysnąć nad tym, czego jest pewien dziś".

Pisma medyczne Majmonidesa objęły szeroki zakres zagadnień podejmowanych przez ówczesną medycynę. Obok przeglądu i wyciągów z klasycznych i współczesnych mu autorów, takich jak Galen (129-199 e.w.) czy Hipokrates (460-370 p.e.w.), pisma medyczne Majmonidesa pokazywały jego niezależność i nowatorstwo w myśleniu. Przykładem może być "Pirkei Mosze", największa i najgłośniejsza praca, zawierająca kliniczne opisy wielu chorób.

Opisywał trucizny i antidota, lekarstwa zaś omówił alfabetycznie, tworząc jedną z pierwszych "pharmacopei" w historii medycyny. Opublikował monografie na temat hemoroidów i astmy. Psychiczne dobre samopoczucie, jak i relacje intymne stanowiły podstawową problematykę jego filozofii medycyny. Jego pisma medyczne były tłumaczone na łacinę i hebrajski przez wielu wydawców w latach "młodości" druku, niektóre z nich weszły do kanonu podręczników medycznych średniowiecznej Europy.

Znaczący jest wkład Majmonidesa do niemal wszystkich dziedzin współczesnej medycyny. Lekarz odgrywa wielką role nie tylko podczas choroby, ale także podczas działań profilaktycznych - gdy ciało jest zdrowe. Majmonides kładł nacisk na konieczność medycyny prewencyjnej, na higienę, ćwiczenia fizyczne, odpowiednie oddychanie, życie zawodowe, prywatne, rodzinne i intymne stosunki, dietę, spacery w przyjemnym otoczeniu, obcowanie z muzyką, poezją, sztuką - wszystkie warunki potrzebne do utrzymywania dobrego zdrowia. Jego zrozumienie dla związku pomiędzy duchem i ciałem i jego idee psychologicznego duchowego samopoczucia oparte były na pryncypiach filozoficznych i religijnych. Prawa rządzące fizyką i biologia są nierozłącznie powiązane z wartościami moralnymi i etycznymi. Podkreślał związek pomiędzy psyche i somą. Zgodnie z naukami Majmonidesa, gdy osoba świadomie postępuje zgodnie z naturalnymi prawami biologicznymi świata, kroczy drogą nauki i mądrości, wypełniając nakaz biblijny imitatio dei i osiąga prawdziwą wiedzę i idealną świadomość. W swoich pismach medycznych Majmonides zapoznaje czytelników z ważnymi informacjami medycznymi, aby oswoić ich z koncepcjami, wiedzą, podnieść ich zrozumienie i w ten sposób ułatwić współpracę z lekarzem. Lekarz musi wspomagać się sztuką, logiką i intuicją, aby osiągnąć całościowe postrzegania pacjenta: "Nie lecz choroby, lecz chorego". Tak zwana Modlitwa Majmonidesa ukazuje typowe podejście tego wielkiego człowieka i przez to wielokrotnie była jemu błędnie przypisywana. Jedna z "modlitw dziękczynnych" skierowanych do Majmonidesa mówi: "Sztuka Galena zajmowała się ciałem, a sztuka Abu-Amrana (Majmonidesa) zajmuje się ciałem i duszą. Jego wiedza czyni z niego medyka stulecia. Swoją mądrością może uleczyć chorobę ignorancji". W liście lekarskim do jednego ze swoich muzułmańskich pacjentów Majmonides z pełnym szacunkiem traktuje religijne prawa wywodzące się z Koranu, łącząc je też z koncepcjami judaizmu, aby traktować go zgodnie z jego duchowymi i religijnymi zasadami. Spojrzenie psychologiczne na pacjenta, respektowanie przekonań religijnych i narodowych każdego jest niezwykłym wkładem Majmonidesa w XII-wieczna medycynę - jest podbudową medycyny współczesnej.

Majmonides - filozof

Majmonides był niezaprzeczalnie najważniejszym filozofem żydowskim doby średniowiecza, wpływając na rozwój myśli żydowskiej aż po czasy współczesne.

More NewuchimJako szesnastoletni młodzieniec napisał krótki "Traktat o terminologii w dziedzinie Logiki i filozofii. W latach 90. XII wieku Majmonides ukończył swoje wielkie dzieło filozoficzne "Przewodnik dla błądzących" adresując pracę do studentów. Unikał szerokiej publikacji swoich trudnych pism w tej dziedzinie, obawiając się, że zbyt łatwo mogą zostać źle zrozumiane. Majmonides zajął się konfliktem pomiędzy filozofią arystotelesowską a tradycją żydowską i starał się odnaleźć racjonalne wyjaśnienia dla biblijnych nakazów i praw żydowskich. Pomimo wielkiej estymy dla Arystotelesa, różnił się od niego w kilku punktach.

Tytuł "Przewodnik dla błądzących" może otworzyć nam okno na świat filozofii Majmonidesa. Omawiając ucieczkę Izraelitów Izraelitów Egiptu, tłumaczył, że opuszczając Egipt, bali się wojny z ludem zamieszkującym Ziemię Izraela; przeto Bóg skierował ich na tułaczkę po pustyni Synaju, powodując, iż Egipcjanie wierzyli w ich błądzenie. Egipcjanie byli zdecydowani zniszczyć Izraelitów, ale Bóg ich ocalił. Z dystansu widać, że 40 lat tułaczki po pustyni pozwoliło na niezwykłe doświadczenie religijne, które przygotowało psychicznie Izraelitów do wkroczenia na teren Ziemi Świętej. Bóg wziął pod uwagę ludzką psychikę i jego Boskie Przewodnictwo stworzyło najdogodniejsze warunki dla zmagań duchowych. Egipska pomyłka, iż Izraelici zbłądzili na pustyni, była elementem tego wyjątkowego boskiego kierownictwa.

Prawo i rytuały żydowskie również zostały u Majmonidesa zinterpretowane drogą porównania z innymi systemami wierzeń. Bóg kieruje człowiekiem, aby stanął twarzą w twarz ze słabościami ludzkiej natury w czasie swej podróży przez życie; poprzez samokształcenie i ciągły trening psychiczny, człowiek może obrócić te uwarunkowania na korzyść i osiągnąć duchową oraz religijna doskonałość. Ta koncepcja jest typowa dla filozofii majmonidesowej, która łączy w jedno przewodnictwo religijne, filozoficzne i medyczne.

"Przewodnik" Majmonidesa jest dziełem trudnym i często był źle rozumiany zarówno przez popierających, jak i przez jego oponentów. "Przewodnik" dał początek wielkiemu konfliktowi, znanemu jako kontrowersja Majmonidesa. Od momentu powstanie przekładu łacińskiego "Przewodnika" Majmonides miał znaczący wkład w myśl także poza społecznością żydowską, przykładem może być uczony chrześcijański Św. Tomasz z Akwinu (1227-1274)