Przewodnik po Izraelu - Ramla miasto cystern.

Przewodnik po Izraelu - Ramla miasto cystern. W rejonach pustynnych niezbędnym warunkiem do osadnictwa były od zawsze źródła wody. Tych w okolicy Ramli brak. Jedyne źródła jakie się tu znajdowały dostarczały wodę skażoną, która była dla osadników bezużyteczna. Architekci i budowniczy miasta już [...]

[...] na wstępie mieli do rozwiązania ogromny problem, z którym jak się okaże poradzili sobie znakomicie.

 

W tak niezwykle wielokulturowym państwie jak Izrael nie brakuje miast, w których znaleźć można ciekawe pozostałości po dawnych mieszkańcach. Miast, gdzie od stuleci żyją obok siebie Muzułmanie, Chrześcijanie i Żydzi, w których każda z tych społeczności odgrywała na przestrzeni wieków ważniejszą czy też pierwszoplanową rolę. Podczas setek wojen i konfliktów jakie miały i mają miejsce w regionie, miasta przechodziły z rąk do rąk, a zdobywcy starali się trwale odcisnąć swoją w nich obecność.  Jedni równali z ziemią to co zastali, aby zniszczyć pamięć po pokonanych, inni przebudowywali i projektowali od nowa zarówno zabudowę jak i historię nowo zdobytych miejsc. Jednym z najciekawszych przykładów miasta, które w swojej historii doświadczyło zarówno niebywałej prosperity jak i najgorszych katastrof jest oddalona o 15 kilometrów na wschód od Tel-Awiwu, Ramla. 

Al–Ralmah czyli miejsce piaszczyste.

Ramla jest najprawdopodobniej jedynym miastem w kraju zbudowanym od podstaw przez Arabów. Arabskie słowo raml oznacza piasek, co sugeruje brak wcześniejszych osad. W rejonach pustynnych niezbędnym warunkiem do osadnictwa były od zawsze źródła wody. Tych w okolicy Ramli brak. Jedyne źródła jakie się tu znajdowały dostarczały wodę skażoną, która była dla osadników bezużyteczna. Architekci i budowniczy miasta już na wstępie mieli do rozwiązania ogromny problem, z którym jak się okaże poradzili sobie znakomicie. Zanim jednak przejdziemy do szczegółów ich taktyki, watro zapoznać się z kontekstem budowy miasta w tak nietypowych warunkach. 

Imperium Umajjadów, ze stolicą w Damaszku, na początku VIII wieku osiągało szczyt swojej potęgi. Jego wschodnie granice sięgały Indii a na zachodzie rozpoczynała się ekspansja na Półwyspie Iberyjskim. Sukcesy militarne szły w parze z osiągnięciami cywilizacyjnymi. Kalif Abd al-Malik ibn Marwan pokazał światu geniusz islamskiej architektury wznosząc Złotą Kopułę na Skale na Wzgórzu Świątynnym. Jego syn i następca, al-Walid, okazał się godnym kontynuatorem. Za jego panowania zbudowano Meczet Umajjadów w Damaszku a na Wzgórzu Świątynnym wzniesiono Meczet Al-Aksa. Następny władca, Suliman, młodszy brat al-Walida, chcąc dorównać swoim poprzednikom zdecydował się zbudować miasto idealne, które przejęłoby funkcję stolicy prowincji Palestyna. Nieopodal miasta Lodd, gdzie krzyżowały się dwie główne drogi handlowe; via maris – łącząca Al-Fustad (pierwszą arabską stolicę Egiptu, dzisiaj starówkę Kairu) z Damaszkiem oraz trasę łączącą Jaffę z Jerozolimą. Po pierwszym dniu trzydniowej podróży z Jaffy do Jerozolimy, karawany zatrzymać się miały w nowej stolicy, Ramla - miejscu piaszczystym, bez źródeł wody pitnej. Jak przezwyciężono ten problem? Al – Walid zdecydował się na budowę systemu cystern, które do dzisiaj są najcenniejszą atrakcją turystyczną miasta i stanowią o jego wyjątkowości. 

System gromadzenia wody deszczowej znany i praktykowany jest na Bliskim Wschodzie od prehistorii. Arabowie kontynuowali tradycję doskonaląc sposoby gromadzenia wody, oraz irygacji, osiągając stopień bliski perfekcji.   Ramla (projekt niewątpliwie pokazowy) była areną eksperymentów, których efekty do dzisiaj wprawiają w osłupienie odwiedzających miasto. 

Arabski podróżnik Al-Muqaddasi tak opisał Ramlę w czasie jej największego rozkwitu: 

„Jest to dobrze zbudowane i piękne miasto; woda jest dobra i w obfitości; liczne owoce. Będąc położone pośrodku pięknych wsi i wielkich miast, łączy w sobie różnorakie zalety z bliskością miejsc świętych. Handel dobrze prosperuje, a targowiska są doskonałe... chleb jest najlepszy i najbielszy. Dobre ziemie dają najsoczystsze owoce. To miasto stoi wśród bogatych pól, jest otoczone murem miejskim…”

Dobra woda, którą wspomina al-Mugaddasi gromadzona była w licznych cysternach, z których najważniejsze dwie przetrwały do dziś – Cysterna Św. Heleny oraz cysterny Białego Meczetu. 

Al-Mugadassi podczas swojego pobytu w Ramli opisał też Biały Meczet:

“Główny meczet Ramle znajduje się przy bazarze i jest jeszcze piękniejszy, i okazalszy niż meczet Damaszku. Nazywa się Masjid al-Abyad – Biały Meczet, i w całym Imperium nie znajdziesz doskonalszego mihrabu (skierowanej w stronę Mekki sali modlitw), oprócz Jerozolimy. Posiada też Masjid al-Abyad piękny minaret, którego budowę nakazał Hisham ibn Abd al-Malik…”

 

(Wieża Białego Meczetu)

 

Do dziś nie przetrwały jednak na powierzchni ziemi żadne ślady meczetu z VIII wieku. Trzydziestometrowa wieża minaretu wzniesiona w XIV wieku pod panowaniem Mameluków, jest jedynym elementem Białego Meczetu zachowanym do dzisiaj. Otoczony ruinami murów dziedziniec, daje jednak wyobrażenie o dawnej świetności tej budowli, której największa atrakcja znajduje się pod ziemią. 

 

(Cysterna Białego Meczetu)

 

Zbudowane w 789 roku pod panowaniem nowej dynastii Abbasydów (ze stolica w Bagdadzie), trzy cysterny przetrwały do dzisiaj niemal nienadgryzione zębem czasu. Ze względów bezpieczeństwa tylko jedna z nich otwarta jest dla zwiedzających. 

Idąc wzdłuż ulicy Weizmann w kierunku północnym, po piętnastu minutach dojdziemy do kolejnego, najważniejszego kompleksu cystern, znanego pod nazwą Cysterna Św. Heleny. Cysterna, pochodząca z tego samego okresu co te przy Białym Meczecie, jest ciekawie zaadoptowana na potrzeby turystów. Za niewielką opłatą można bowiem wsiąść do łódki i przepłynąć się jej imponującymi labiryntami. 

 

(Cysterna Św. Heleny)

 

Kataklizmy i podboje.

Już w ósmym wieku miasto nawiedziło pierwsze ogromne trzęsienie ziemi. W 749 roku zniszczyło ono sporą jego część, a mający miejsce w roku następnym upadek dynastii Umajjadów, spowodował jego regres. Przez następne stulecia miasto rozwijało się powoli a jego rola malała. Kolejne niszczące trzęsienia ziemi miały miejsce w latach 1033 i 1068. To ostatnie kompletnie je zmarginalizowało. Ponowny rozwój nastąpił wraz z najazdem Krzyżowców i powstaniem Królestwa Jerozolimskiego, w którym – podobnie jak za Umajjadów – Ramla była głównym przystankiem między Jaffą a Jerozolimą. Łacinnicy zidentyfikowali Ramle jako biblijny Ramathaim i zmienili nazwę miasta na Arimathea. Zgodnie z Nowym Testamentem, Józef z Arymatei miał ofiarować swój grób na miejsce pochówku Jezusa. Ramla tym samym stała się ważnym przystankiem dla pielgrzymów do Ziemi Świętej. Od trzynastego wieku są tu obecni Franciszkanie. Świadectwem ich obecności jest pochodzący z XV wieku kościół farny i zlokalizowane przy nim Hospicjum Św. Nicodema i Św. Józefa z Arymatei. Podczas swojej kampanii egipskiej miał zatrzymać się w nim Napoleon. 

 

(Wieże Meczetu Huziffa El Yemini i Koscioła Franciszkanów)

 

W sąsiedztwie kompleksu Franciszkanów zlokalizowany jest mały, pochodzący z XIV wieku Meczet Huziffa El Yemini. Łączy się z nim dość smutna legenda dotycząca wizyty Napoleona w Ramli. Wódz miał zirytować się śpiewem muezina dobiegającym z minaretu meczetu i zdecydował się ustrzelić kapłana. Incydent ten spowodował reakcję społeczności muzułmańskiej. Jak tylko Napoleon opuścił miasto i udał się do Akki, stanowiący większość mieszkańców miasta muzułmanie w odwecie zniszczyli wszystkie świątynie chrześcijańskie. 

 

(Wielki Meszet)

 

Innym śladem obecności Krzyżowców w Ramli jest Wielki Meczet, który zanim stał się świątynią muzułmańską był bazyliką łacińską. Budynek ten jest o tyle ciekawy, że nie dokonano na nim większych przeróbek. Na zewnątrz (oprócz sporego minaretu) jak i wewnątrz znajdujemy sporą ilość elementów XIII wiecznej świątyni chrześcijańskiej. 

Cmentarze Żydów, Ormian i… Polaków!

Cmentarze, ze względu na swoje przeznaczenie nie są miejscami przyjemnymi, ale niewątpliwie są to miejsca warte odwiedzenia.  Szczególnie, jeśli należą one do społeczności niezbyt licznych i mało znanych. Jedną z takich grup są obecni tu niemal od zawsze Ormianie. W Ramli, podobnie jak w Jerozolimie, znajdują się należące do nich części miasta. W prawdzie ormiańska część starówki jest strasznie zniszczona, a to co zostało jest dla zwiedzających zamknięte. Znajduje się tu jednak wart zwiedzenia, piękny cmentarz. Zlokalizowany jest on (jak prawie wszystko w tak niewielkim mieście) 10 minut spacerem od starego miasta, idąc w stronę Cysterny Św. Heleny. 

Dla turystów z Polski, niewątpliwie obowiązkową destynacją jest zlokalizowany w pobliskim Lodd (15 minut autobusem z centrum) największy brytyjski cmentarz wojenny w Izraelu, na którym pochowanych jest prawie 300 Polaków. Tym samym jest on największym polskim cmentarzem wojennym, na którym spoczywają żołnierze polegli podczas I Wojny Światowej. 

(Cmentarz Żołnierzy Polskich)

 

Pochodzący z Al-Aldalus żydowski podróżnik Beniamin z Tudeli, który odwiedził miasto w 1163 roku napisał o Ramli: 

"Jak wynika z napisów na kamieniach, mury zostały wzniesione przez naszych ojców. Obecnie w mieście żyje tylko trzech Żydów; ale niegdyś było znaczące, ponieważ sąsiedni cmentarz żydowski ma rozmiary dwóch mil…”

Społeczność żydowska, chociażby kilkuosobowa, istniała w mieście od zawsze ale od czasu wizyty Beniamina nie była ona znacząca. Gdy w 1920 utworzono Mandat Palestyny w Ramli żyło 11 900 Muzułmanów i 3 260 Chrześcijan. Konfiguracja ta zmieniła się zasadniczo po 1948 roku, kiedy to po raz kolejny o przyszłości miasta zdecydowała jego lokalizacja. Strategiczne położenie Ramli spowodowało, że miasto stało się teren spornym już podczas wojny domowej w Mandacie Palestyny w 1947. Po wojnie roku 48 terytorium Ramli i sąsiedniego Lodd opuściła większość społeczności arabskiej. Rząd nowopowstałego państwa Izrael podjął decyzję o zasiedlaniu wyludnionych miast osadnikami przybywającymi licznie z powojennej Europy. Tym samym Ramla rozpoczęła nową kartę w swojej długiej historii. Miasto od tego czasu rozwija się i z roku na rok pięknieje. Jest tylko kwestia czasu, kiedy stanie się po raz kolejny głównym przystankiem dla podróżujących z Jaffy (Tel Awiwu) do Jerozolimy.

Bartosz Radojewski
zdjecia - zasoby prywatne Autora.
Notka o Autorze:
Bartosz Radojewski
Urodzony w Poznaniu w 1980 roku (w roku, w którym umarł Josip Broz Tito, zastrzelono Johna Lenona a urodziła się Solidarność). Od 2006 roku absolwent Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Kierunek studiów (Stosunki Międzynarodowe) wziął sobie do serca do tego stopnia, że ostatnie pięć lat spędził między narodami i kulturami Bałkanów oraz Izraela.
Sam o sobie: Ciekawy świata – Miłośnik historii – Humanista.
Od niedawna swoje przygody spisuje na blogu: http://bakszysz.blogspot.com/