Przewodnik po Izraelu - Cztery Synagogi Sefardyjskie w Jerozolimie

Przewodnik po Izraelu - Cztery Synagogi Sefardyjskie w Jerozolimie Opis jednego z najciekawszych miejsc na mapie Jerozolimy.

 Był rok 1267, gdy Rabbi Mosze Ben-Nachman (znany jako Nachmanides lub przez swoje inicjały RaMBaN) przybył do Jerozolimy z Gerony w hiszpańskiej Katalonii aby przynieść nowe życie i zorganizować miejscowych Żydów. Szybko otworzył on synagogę w „na wpół zrujnowanym domu o marmurowych kolumnach i pięknej kopule” (jak pisał do swojego syna Nachmana), która przez następne wieki służyła całej żydowskiej społeczności miasta - do momentu, kiedy w 1586 turecki zarządca (znany jako Abu Seifin) nakazał ją zamknąć pod pretekstem, że 100 lat wcześniej ten właśnie budynek został wyświęcony pod meczet.

Rabbi Mosze Ben-Nachman, malowidło na murze w Akko

 

Jerozolimscy Żydzi nie mieli wyboru i podzielili się ponownie na odrębne społeczności. Sefardyjczycy wybudowali sobie nowe centrum religijne na południe od synagogi Rambana, w miejscu, gdzie jak mówi tradycja w okresie Pierwszej Świątyni stał dom w którym pracował Rabban Jochanan Ben Zakai - słynny uczony-sędzia. Przejął on przewodnictwo nad ludem po zburzeniu Świątyni a także przeniósł Sanhedryn z Jerozolimy do Jawne.

Potrzeba budowy nowych synagog zbiegła się w czasie ze znacznym wzrostem liczby Żydów w mieście. Według zasad Imperium Ottomańskiego, Żydzi którzy osiedlili się na jego terytorium po wydaleniu z Hiszpanii (1492r) mogli swobodnie przemieszczać się po jego terenach i kiedy Ottomanowie zdobyli Jerozolimę w grudniu 1516r. rozpoczął się stały napływ Żydów do miasta. Ponieważ zgodnie z zakazami islamu, dom modlitwy niewiernych nie mógł być wyższy do znajdujących się w pobliżu świętych miejsc muzułmanów, Żydzi obeszli ten zakaz umieszczając podłogi swoich synagog trzy metry poniżej poziomu ulicy, usprawiedliwiając to konieczne postępowanie Pslamem 130 „ Z głębi o Haszem wzywam Ciebie”.

 

W początkach XIX wieku cztery synagogi stały opuszczone i niszczejące, z deszczem padającym przez otwory w budynku. W końcu, w 1835r. notablom sefardyjskiej społeczności udało się uzyskać od gubernatora Ziemi Świętej Ibrahima Paszy (syna Muhammada Aliego, gubernatora Egiptu który przejął te ziemie w 1831r.) zgodę na renowacje i naprawy w synagogach. Obszar zawierający wszystkie cztery synagogi został w tym czasie przekształcony w jeden kompleks, który obecnie zawiera – z uwagi na różny okres powstawania synagog – wyjątkowe bogactwo i różnorodność architektonicznych stylów oraz zdobień. 

 

Ten okres fizycznej rekonstrukcji i odbudowy budynków oznacza również punkt zwrotny w statusie społeczności żydowskiej na terenie Palestyny. W 1840r Ottomańskie imperium ponownie objęło władzę nad krajem. W konsekwencji tego wydarzenia oraz innych zmian, które miały miejsce (na przykład wielkie europejskie potęgi zaczęły otwierać placówki dyplomatyczne w Jerozolimie), Turcy ogłosili Jerozolimę niezależnym sanjaq (dystryktem) odpowiadającym bezpośrednio przed Istambułem a nie - jak było to poprzednio przed gubernatorem w Damaszku. Także dokonały się pozytywne zmiany w statusie społeczności i żydowskiej jej notabli. Jerozolimski Główny Rabin sefardyjski, który nosił do tej pory tradycyjny żydowski tytuł „Pierwszy w Syjonie” (Riszon LeCijon) został teraz oficjalnie wyznaczony na Hakam Baszi, to jest głowę całej społeczności jerozolimskich Żydów oraz wszystkich jej rabinów – co miało jednocześnie potwierdzenie poprzez włączenie w oficjalne struktury systemu państwowego Imperium Ottomańskiego. 

Cztery synagogi - teraz połączone strukturalnie wraz z domami nauki oraz instytucjami charytatywnymi (NP. Bet HRashal, jesziwa Tifferet Yerushalayim) teraz tworzyły centrum duchowego i kulturalnego życia sefardyjskiej społeczności w Jerozolimie. Społeczności która do 1870r była zdecydowanie największa społecznością w mieście oraz jedyną formalnie uznaną przez władze i ludność w całym okresie panowania Imperium Ottomańskiego. 

 

Qahal Qadosh Gadol Rabban Jochanan Ben Zakai

Ta synagoga została zbudowana na przełomie XVI i XVII wieku. Zajmuje do tego stopnia poczesne miejsce pośród wszystkich czterech synagog, że czasem cały kompleks nazywany jest kompleksem Rabban Jochanan Ben Zakai. Synagoga usytuowana wschód-zachód, posiada wydłużone wnętrze wiodące nie do jednej a dwóch, wykonanych w gotyckim stylu Aron ha-kodesz, rozmieszczonych symetrycznie naprzeciwko wschodniej ściany. Olbrzymi kamienny podest modlitwy bima jest również wydłużony, z dekoracyjnymi kutymi balustradami ze wszystkich czterech stron. To właśnie w tej synagodze od 1893r Riszon LeCijion oraz Hakam Baszi był ceremonialnie sadzany na tronie, miały miejsce publiczne spotkania i zgromadzenia oraz odbywały się ważne dla Gminy wydarzenia. Na przykład miała tu miejsce ceremonia powitania Cesarza Austro-Wegier Franciszka Józefa w 1870r.

ceremonia Hakam Baszi w synagodzie, rok 1893

 

Do momentu zniszczenia w 1948r. przechowywano w synagodze stary szofar i dzban z oliwą, które umieszczone były w jednej z nisz ściennych. Przekazywana z pokolenia na pokolenia legenda głosiła, że za pomocą tego właśnie szofaru prorok Eliasz obwieści nadejście Mesjasza a oliwa posłuży do jego namaszczenia. ..

Eliahu Hanawi Talmud Tora

Według opinii ekspertów ta właśnie synagoga (także służąca jako dom nauki) została wybudowana jako pierwsza z czterech. Sufit głównej sali modlitw został wykonany formie kopuły w tureckim stylu a kamień modlitwy wykończono w drewnie. W północno-wschodnim narożniku znajduje się alkowa z której schody prowadzą do „Groty Eliasza”. Schodzili tam wierni aby zapalać oliwne lampki, a każda z nich była prośba do Proroka o spełnienie życzenia.

Czemu synagoga nosi imię Proroka Eliasza? Istnieje legenda, według której w tym czasie społeczność żydowska w mieście była tak miała, że nie mógł się zebrać minjan. Było to bardzo frustrujące dla pozostałych dziewięciu mężczyzn, szczególnie kiedy miało nadejść święto Jom Kipur. W dniu kiedy zamierzali odmówić Kol Nidrei dołączył do nich nieznany starzec i mogli stworzyć minjan. Ale kiedy zakończył się dzień starzec zniknął. Dopiero wtedy, mężczyźni uświadomili sobie że odwiedził ich sam Prorok Eliasz aby pomóc im wypełnić tradycyjne modlitwy. Na pamiątkę tego wydarzenia nazwali oni synagogę imieniem Proroka. 

Synagoga Istambulska

Jest to jednocześnie największa i najpóźniej wybudowana spośród czterech synagog . Jej budowniczymi byli w latach sześćdziesiątych XVIII wieku emigranci z Istambułu. Jej okna są bardzo charakterystyczne - duże i głęboko osadzone w grubych murach. Każde składa się z trzech długich pionowych szyb, zwieńczonych jedną, umieszczoną nad nimi. Świętej Arce towarzysza dwie korynckie kolumny, bogato rzeźbione w arabeski. Tak jak w każdej z czterech synagog i tu znajduje się bima ale Synagoga Istambulska posiada także genizę – schowek w której przechowywane były ksiąg Pisma zbyt zużyte lub uszkodzone do użytkowania ale jednocześnie zbyt święte, aby zostać wyrzucone czy zniszczone. Geniza była często opróżniana a święte księgi i zwoje w uroczystej procesji przenoszone do pochowania w jaskini na Sambuskim cmentarzu sefardyjskim u stóp góry Syjon.

Synagoga Istambulska, ok 1825r.

 

Emtza’i (Środkowa) Synagoga Zion Congregation

Jest to najmniejsza z czterech synagog, nazwana „środkową” z prostego powodu iż została zbudowana na działce położonej pomiędzy pozostałymi trzema synagogami, działce która prawdopodobnie była wcześniej dziedzińcem synagogi Rabban Johanan ben Zakai, przeznaczonym dla kobiet. Pochodzenie oficjalnej nazwy synagogi - Zion Congregation, nawiązuje do podziemnego przejścia, łączącego synagogę z grobami królów z rodu Davida. Tak jak synagoga Rabban Jochanan ben Zakai, ma ona wydłużoną przestrzeń i wypukłe sklepienie.

Synagoga Środkowa, czasy współczesne

 

Podczas wojny o niepodległość Izraela (1947 – 1948) wszystkie cztery synagogi zapewniały schronienie mieszkańcom żydowskiej dzielnicy Starego Miasta a po upadku ich obrońcy dostali się do niewoli i byli internowani na terenie Jordanii. Wszystkie cztery synagogi zostały zniszczone - splądrowane, spalone a szkielety budynków wykorzystano jako boksy dla koni, kóz i owiec.

Po wyzwoleniu Starego Miasta w 1967r , cztery synagogi zostały znalezione w opisanym wcześniej stanie a we wnętrzach piętrzyły się góry gruzu i obornika. Na szczęście ściany zewnętrzne ostały się nienaruszone. Rada Sefardyjskiej Społeczności i Fundusz Jerozolimski, z pomocą rządu Izraela, organizacji Yad Avei HaYishuv oraz darowizn innych fundacji i osób prywatnych z Izraela i zagranicy, podjął się zadania odbudowy synagog. Dopiero kiedy setki ton nagromadzonych odpadów zostało usunięte, można było przystąpić do naprawy i rekonstrukcji ścian oraz dachu a w dalszym etapie rozpocząć przywracanie układu wnętrz, ich dawnego piękno i chwały.

 

National Park Authority miał za zadanie (kierownikiem prac został architekt Dan Tannai) przede wszystkim przywrócić pierwotny układ i odtworzyć wszystkie wybitne cechy oraz funkcje synagog. Przed zniszczeniem, o świetności budynków świadczyło wyposażenie ich wnętrz a w szczególności takie elementy jak podium modlitwy czy Święte Arki. Antyczne podium, Arki i lampy zostały sprowadzone z Hiszpanii oraz Włoch a ich wymiary zmieniano celem dostosowania do nowych pomieszczeń. Pozycja po pozycji, atmosfera oraz wygląd synagog z poprzedniej epoki został odtworzony.

 

W końcu, w czasie dni święta Sukkot w 1972 wszystkie cztery synagogi zostały na nowo otwarte oraz poświęcone w podniosłej, poruszającej uroczystości z udziałem najwyższych urzędników i przywódców państwa.

 

Tekst: Dania Haim. Opracowanie i tłumaczenie: Redakcja FŻP