Saga rodu Landé z Ostrowa Wielkopolskiego

Saga rodu Landé z Ostrowa Wielkopolskiego W dniach 7 - 9 sierpnia 2005 r. gościła w Ostrowie pani Bettina Landé, potomkini rodu, który zamieszkiwał w Ostrowie od drugiej połowy XVIII do końca XIX wieku.

W dniach 7 - 9 sierpnia 2005 r. gościła w Ostrowie pani Bettina Landé, potomkini rodu, który zamieszkiwał w Ostrowie od drugiej połowy XVIII do końca XIX wieku. Ród ten wsławił się na terenie naszego miasta wybitnymi jednostkami, takimi jak pierwszy rabin ostrowski, czy też budowniczy ostrowskiej synagogi. Także później, już w wieku XX przedstawiciele tego rodu odegrali wybitne role, jako politycy, naukowcy, architekci, lekarze oraz pedagodzy tak na ziemiach polskich, jak i na terenie Niemiec oraz Stanów Zjednoczonych.

Początki rodziny Landé, tak jak i wielu innych rodzin żydowskich, giną w pomrokach dziejów. Podstawowym źródłem do historii tej rodziny jest maszynopis zatytułowany "Geschichte der Familie Landé". Sporządzony on został w roku 1935 przez zamieszkałego wtedy w Berlinie Waltera Landé. Autor za fakt niezbity przyjmuje, iż rodzina ta pochodzi z kapłańskiego rodu Lewitów. Skąd jednak rodzina ta przybyła na ziemie polskie wydaje się być trudnym do ustalenia. Walter Landé podaje dwie wersje. Pierwsza, mało prawdopodobna, iż przybyli tutaj na początku XVIII wieku z Półwyspu Iberyjskiego, z Hiszpanii bądź z Portugalii. Druga wersja bardziej prawdopodobna każe szukać wcześniejszej siedziby rodziny na ziemiach niemieckich, w mieście Landau w Palatynacie. W mieście tym przez wiele pokoleń mieszkała rodzina żydowska nosząca nazwisko Landau. Przodkowie jej przybyli tam, według tradycji rodzinnej wraz z rzymskimi legionami w pierwszych wiekach ery chrześcijańskiej. Później zaś, w wieku XI, podczas wielkich prześladowań Żydów w krajach niemieckich, przenieść mieli się na ziemie polskie oraz do Czech. W wieku XVI notowano przedstawicieli rodziny tej w Krakowie, Opatowie oraz we Lwowie. Później także w leżącym na wschód od Lwowa - Tarnopolu. Jak przystało na potomków Lewitów, wielu z nich pełniło funkcje kapłańskie i było rabinami. Pośród osiadłej na ziemiach polskich gałęzi rodziny nastąpiło też w wieku XVIII zastąpienie dotychczasowego nazwiska Landau, nazwiskiem Lande. Na przełomie wieków XVIII i XIX natomiast, w końcówce nazwiska przybyło także zaznaczenie akcentu, i od tego momentu prawidłowa pisownia tego nazwiska to: Landé.

Pierwszym przedstawicielem rodziny Landé na terenie Ostrowa był Jakob ben Jicchak Halewi Lande. Przybył on do naszego miasta w roku 1773 (jak podaje A. Freimann) bądź też już w roku 1770 (jak podaje L. Lewin), najprawdopodobniej z sąsiedniego Kalisza, aby objąć funkcję pierwszego w historii Ostrowa stałego rabina miejscowej żydowskiej gminy wyznaniowej. Niewiele zachowało się informacji na temat pierwszego ostrowskiego rabina. Wiadomo jednak, iż była to postać nieprzeciętna. Aron Freimann nazywa go w swej "Geschichte der israelitischen Gemeinde Ostrowo" - wybitnym znawcą Talmudu. Natomiast Louis Lewin w "Beiträge zur Geschichte der Juden in Kalisch" podaje, iż przybył on do Ostrowa w roku 1770, aby stanąć na czele gminy żydowskiej i objąć funkcję rabina. Wiemy też, że rabin Jakob Lande żonaty był z Vögele, córką uczonego Samuela Cohena. Zmarła ona w lipcu 1780 roku i pochowana została na cmentarzu żydowskim w Ostrowie. Rabin Jakob Lande zmarł także w Ostrowie, 11 lipca 1787 roku, po kilkunastu latach pracy w ostrowskiej gminie wyznaniowej. Pochowano go na ostrowskim cmentarzu. Wyjątkowo podniosłą treść napisu na jego nagrobku zanotował Walter Landé: "Tutaj jest miejsce wiecznego spoczynku, w którym zamieszkuje pobożny człowiek w swej chwale, nauka o Bogu był jego zawodem, nie milkła w jego ustach aż do dnia śmierci; Pobożność i Prawa Boże wcielał w życie wraz z z całym ludem Izraela; Niech cię strzeże ta wiara w Boga, spoczywaj w zasłużonym pokoju na tamtym świecie, w ogrodach Edenu niech będzie twa dusza; To jest nasz nauczyciel i nasz rabin Jakob, syn rabina Isaaka Halewi, jego zasługi pozostaną pośród nas. Umarł i został pogrzebany w środę, dnia 25, miesiąca Tammus roku 547, pogodzony z Bogiem. Pamięć o nim pozostanie wśród nas." (tłum. z j. niem. J.B.)

Rabin Jakob Lande pozostawił po sobie troje dzieci. Byli to dwaj synowie: Hirsch i Moses oraz córka Tirza. Kolejne pokolenia rodziny wyrosły z potomstwa Mosesa Landé, który też jako pierwszy zaczął stosować akcent w pisowni nazwiska. Miał on czterech synów i dwie córki. Córki, których imion nie znamy, wydał za mąż poza Ostrowem (jedną do Łodzi, a drugą do Częstochowy). Spośród jego czterech synów jedynie Löbel Landé (1787/1788-1869) pozostał w Ostrowie. Pozostali opuścili nasze miasto. Jakob (1791-1863) zamieszkał we Wrocławiu, gdzie dorobił się jako kupiec sporej fortuny, i później przeniósł się do Berlina. Salomon, który także był kupcem, zamieszkał w Krotoszynie. Dawid (1786-1858) natomiast zasłynął rozległymi interesami na terenie Kalisza, Łodzi, a nawet Warszawy.

Ostrowską gałąź rodu kontynuowali potomkowie Löbela Landé i jego żony, pochodzącej także z Ostrowa, Blume Zuckermann (1792-1869). Małżeństwo to doczekało się aż 14 dzieci, z których jednak czworo zmarło w dzieciństwie. Pozostali to 5 synów i 5 córek. Löbel Landé był człowiekiem dobrze sytuowanym. Posiadał w Ostrowie doskonale prosperujący skład z towarami, pośród których były m. in. owoce południowe. O jego zamożności świadczy m. in. to, iż był fundatorem sprzętów liturgicznych do synagogi ostrowskiej. Wspierał także materialnie żydowską szkółkę wyznaniową w Ostrowie. Jego dzieci kształcone były przez zatrudnianego prywatnie nauczyciela domowego. Löbel Landé był także jednym z pierwszych Żydów w Wielkim Księstwie Poznańskim, którzy zostali przez władze pruskie (w roku 1833) naturalizowani.

Spośród dzieci Löbela i Blume Landé wyróżnili sie dwaj synowie Moritz Landé (1829-1888) oraz Josef Landé (1831-1905). Josef był znanym kupcem, najpierw ostrowskim a później berlińskim. Moritz natomiast został wybitnym architektem i budowniczym. Był on m.in. projektantem istniejącego do dziś cmentarza żydowskiego w Berlinie - Weißensee (na którym jest zresztą pochowany wraz z żoną Sophie), ale przede wszystkim, to on opracował projekt i nadzorował budowę istniejącej do dziś synagogi ostrowskiej. Kamień węgielny pod jej budowę położono 7 kwietnia 1857 roku, a oddano wiernym do użytku w roku 1860. Budynek synagogi jest dziś jedynym zachowanym śladem bytności rodziny Landé w naszym mieście. Groby jej kilku pokoleń spoczywających na dawnym cmentarzu żydowskim podzieliły niestety losy tej nekropolii, która zniszczona została podczas II wojny światowej przez Niemców.


Synagoga w Ostrowie Wielkopolskim

Rodzina Landé po osiedleniu się na terenie Ostrowa w drugiej połowie XVIII wieku, na ponad sto lat wniknęła w społeczeństwo ostrowskie. Niektórzy jej przedstawiciele upuścili jednak Ostrów, inni działali na terenie naszego miasta.

Kaliski kupiec i łódzki fabrykant

Pośród tych, którzy wyjechali z Ostrowa i osiągnęli poza nim spory sukces zawodowy był jeden z wnuków pierwszego rabina ostrowskiego Dawid Landé. Urodził się on w roku 1786 w Ostrowie. Ojciec jego Mojżesz Landé był kupcem ostrowskim. Dawid przeniósł się w roku 1810 z Ostrowa do Kalisza, gdzie też początkowo trudnił sie drobnym handlem. W Kaliszu też w roku 1817 ożenił się z córką miejscowego kupca Ernestyną Mamelak, z którą też doczekał się licznego potomstwa (sześciu synów i pięć córek). Z czasem udało mu się rozwinąć na dużą skalę handel towarami włókienniczymi. Założył także w Kaliszu fabrykę sukna, a później prowadził około 30 warsztatów tkackich w Kaliszu i okolicy. Prowadził także podobne przedsięwzięcia na terenie Zduńskiej Woli oraz Pabianic, a od roku 1835 także na terenie Łodzi. Pomyślnie prowadzone interesy pozwoliły mu nabyć z czasem kamienicę usytuowaną przy kaliskim Rynku.

Z czasem działalność handlową postanowił połączyć z działalnością produkcyjną na dużą skalę. W tym celu w roku 1846 rozpoczął budowę przędzalni bawełny w Łodzi. Obok fabryki wzniósł także budynek mieszkalny dla pracowników oraz magazyny, który pomieścić miał skład bawełny. Na potrzeby własnej fabryki uruchomił także kopalnię torfu. Dawid Landé przy czynnej współpracy swego syna Samuela prowadził fabrykę bawełny aż do swej śmierci w roku 1858. Zakład funkcjonował później jeszcze przez cztery lata, do roku 1862, prowadzony przez Samuela Landé. Został zamknięty na fali kryzysu gospodarczo - surowcowego przełomu lat 50. i 60. XIX wieku. Później przejął go jeden z łódzkich potentatów przemysłowych - Scheibler.

Biograf Dawida Landé, kaliski historyk Sławomir Przygodzki, nazywając go "polskim bourgeois", podkreśla jego solidne i praktyczne wykształcenie, które tenże uzyskał w kantorach Ostrowa i Kalisza. Zwraca jednak także uwagę na jego zdolności językowe (polski, niemiecki, jidisz, jak również podstawy francuskiego, angielskiego oraz włoskiego) oraz zamiłowanie do poezji (obecność w jego biblioteczce dzieł Fryderyka Schillera). Podkreśla jednak także, iż dopiero potomkowie Dawida Landé w sposób należyty docenią wartość wykształcenia ogólnego. Żywiołem, w którym on sam czuł się najlepiej był przecież kształtujący się w XIX wieku na ziemiach polskich kapitalizm.

Ostrowsko-berliński budowniczy

W kolejnym pokoleniu rodziny Landé postacią niewątpliwie wybijającą się był bratanek Dawida Landé, urodzony w roku 1829 w Ostrowie Moritz Landé. Rodzice Moritza, Löbel i Blume Landé należeli do zamożniejszych kupców ostrowskich pierwszej połowy XIX wieku. Nad wykształceniem Moritza początkowo czuwał w Ostrowie nauczyciel prywatny, wynajmowany przez jego rodziców. Dalszą naukę, według przekazów rodzinnych kontynuować miał Moritz we Wrocławiu, i później u swego stryja Jacoba Landé, który był architektem.

Na Dolnym Śląsku też, w Bierutowie (wtedy Bernstadt) koło Oleśnicy poznał Moritz Landé swą przyszłą żonę Sophie Block (ur. 1835). Małżeństwo to zawarte zostało w roku 1857, i jak wynika z listów Moritza do swej narzeczonej, po ślubie zamieszkać mieli we wzniesionej przez niego na terenie Ostrowa kamienicy. Przygotowania do ślubu zbiegły się z pracami nad budowlą, która do dziś przypomina o wkładzie rodziny Landé w rozwój Ostrowa. Budowla ta, to oczywiście gmach ostrowskiej synagogi. Ponieważ budynek starej synagogi w Ostrowie, wzniesiony jeszcze w roku 1724 bardzo już się postarzał, i groził nawet zawaleniem się, ostrowska gmina żydowska podjęła w roku 1856 decyzje o wybudowaniu nowej synagogi. Kamień węgielny pod jej budowę położono 7 kwietnia 1857 r. W uroczystości tej wzięli udział m.in.: starosta odolanowski Wocke, burmistrz ostrowski Augustin oraz miejscowy rabin Mojżesz Aron Stössel wraz z zarządem miejscowej gminy żydowskiej. Wykonanie projektu i nadzór nad pracami budowlanymi zlecono właśnie Moritzowi Landé, posiadającemu zarówno kwalifikacje architekta, jak i budowniczego. Budowa, którą ze strony państwowej nadzorował królewski inspektor budowlany Kasel, postępowała zgodnie z planami i gmach nowej, murowanej synagogi w stylu mauretańskim oddano ostrowskiej gminie żydowskiej do użytkowania w roku 1860. W jednym z listów pisanych przez Moritza Landé z Ostrowa do narzeczonej (15.01.1857) czytamy: "... muszę pilnie pracować nad projektem synagogi. Od wielu dni kreślę bez ustanku, przerywając prace nad urządzeniem naszego mieszkania i spędzam wieczory nad meczącymi kalkulacjami kosztów budowy synagogi..."

Drugim po Ostrowie obszarem działania Moritza Landé był Berlin, do którego przeniósł się wraz z rodziną. W samem centrum stolicy Niemiec, przy Kurfürstenstrasse, naprzeciw berlińskiego ogrodu zoologicznego wzniósł też dom dla swej rodziny. Był także projektantem jednego z cmentarzy żydowskich w Berlinie. Na cmentarzu tym, w dzielnicy Weissensee znajdują się też groby, zarówno Moritza Landé (zm. 1888), jak i jego żony Sophie (zm. 1913).


Grób Moritza Landé

Spośród prawnuków rabina Jakoba ben Jicchaka Halewi Lande, dwaj bracie Moritz Landé, budowniczy ostrowskiej synagogi oraz Josef Landé, zamożny kupiec ostrowsko-berliński posiadali liczne potomstwo. Każdy z nich dochował się pięciorga dzieci. Pośród tego licznego kuzynostwa, dwoje, syn Josefa Landé - Hugo oraz córka Moritza Landé - Thekla, zawrą związek małżeński i w ten sposób dojdzie do połączenia dwóch linii rodu. Przyszli małżonkowie urodzili się w Ostrowie i tutaj też spędzili swą młodość. Jako ludzie dorośli poświęcą się polityce i dzięki niej staną się znanymi postaciami życia publicznego Niemiec przełomu XIX i XX wieku.

Adwokat i polityk

Hugo Landé urodził się 6 marca 1859 roku w Ostrowie w rodzinie miejscowego kupca. Ojciec jego Josef Landé był demokratą o liberalnych poglądach. Po ukończeniu szkoły powszechnej Hugo Landé wstąpił do Królewskiego Gimnazjum w Ostrowie. Jego ulubionym przedmiotem była matematyka. Chciał też studiować astronomię. Rodzice jednak, po zdaniu przez niego matury w roku 1877 postanowili, iż powinien on wybrać taki kierunek, które zapewniłyby mu stabilizację materialną. Rozpoczął więc studia prawnicze na Uniwersytecie w Berlinie. Kontynuował je następnie w Lipsku, Wrocławiu i w Heidelbergu. Studia ukończył zdaniem egzaminu państwowego w roku 1881 i rozpoczął pracę referendarza, najpierw w Neuwied, a później we Frankfurcie nad Menem. W roku 1886 zdał egzamin asesorski i otwarł kancelarię adwokacką w miejscowości Elberfeld koło Wuppertalu w Nadrenii.

Rok później poślubił swą kuzynkę Theklę Landé (ur. 1864 w Ostrowie), córkę budowniczego ostrowskiej synagogi. Hugo i Thekla znali się dobrze od lat dziecinnych, mimo, iż ona wychowała się już w Berlinie, do którego przeniosła się z Ostrowa rodzina Moritza Landé. Małżonkowie Landé już pod koniec lat 80. XIX wieku zainteresowali się ruchem socjalistycznym oraz kręgami wolnomyślicieli. Efektem tych zainteresowań było wystąpienie przez nich z żydowskiej gminy wyznaniowej. Co ciekawe, ich dzieci będą jednak później posyłane na lekcje religii, tak żydowskiej jak i chrześcijańskiej. Biblia też pozostanie w ich domu jedną z podstawowych lektur.


Hugo i Thekla Landé

W roku 1890 wstąpił Hugo Landé, już formalnie, do partii socjalistycznej (SPD), by zaledwie rok późnej, podczas zjazdu partyjnego w Erfurcie zostać członkiem komisji przygotowującej nowy program partii. H. Landé postulował w nim m. in. uspołecznienie środków produkcji, demokratyzację prawa wyborczego oraz wprowadzenie powszechnego obowiązku szkolnego, a także rozdział Kościoła i państwa. Oprócz działalności politycznej prowadził też z powodzeniem praktykę adwokacką, która pozwoliła mu na zapewnienie godziwych warunków materialnych swej rodzinie. Było to ważne tym bardziej, iż małżeństwo Landé doczekało się czwórki dzieci, dwóch synów oraz dwóch córek. Byli nimi: Alfred (ur. 1888), Charlotte (ur. 1890), Franz (ur. 1893) i Eva (ur. 1901).

Zaangażowanie polityczne Hugo Landé przyniosło mu wzrost popularności pośród elektoratu SPD na terenie Elberfeld, co zaowocowało wybraniem go do rady miejskiej, podczas wyborów komunalnych w roku 1909. Jako polityk SPD przywiązywał on dużą wagę do zwalczania bezrobocia oraz propagował rozwój budownictwa komunalnego dla najuboższych. Wybuch I wojny światowej doprowadził do rozłamu wśród niemieckich socjalistów. H. Landé pozostał w grupie o poglądach mniej radykalnych i zdecydowanie propaństwowych. Jego postawa zaowocowała przyznaniem mu przez władze państwowe, w roku 1917 honorowego tytułu "Justizrat" ("Radca Sprawiedliwości"). Kiedy w listopadzie 1918 roku wybuchła w Niemczech rewolucja, Hugo Landé przystąpił do sformowanej w Elberfeld Rady Robotniczej i Żołnierskiej. Objął w niej funkcję komisarza miejskiego, którego zadaniem było kontrolowanie rady miejskiej, zarządu miasta oraz burmistrza. Jednak na początku roku 1919 ze względu na naciski socjalistycznych radykałów, którym przeszkadzały jego umiarkowane poglądy, został zmuszony do ustąpienia z zajmowanego stanowiska. W tym samym roku 1919 powołany jednak został na stanowisko rządowego prezydenta w Düsseldorfie. Po kilku miesiącach urzędowania, w wyniku nacisków belgijskich władz okupacyjnych musiał jednak opuścić to stanowisko, i powrócił do wykonywania zawodu adwokackiego. Do roku 1933 zasiadał też w radzie miejskiej w Elberfeld.

Po dojściu do władzy w Niemczech nazistów, zagrożony aresztowaniem, wyjechał do Szwajcarii. Niemcy opuściły także jego dzieci (żona zmarła w roku 1932). Zamieszkał w miejscowości Montreux. 14 września 1936 roku wypłynął łódką na Jezioro Genewskie i nigdy już nie powrócił. Wszystko wskazywało na to, iż taki sposób odejścia był jego świadomym wyborem.

Działaczka społeczna i polityczna

Thekla Landé urodziła się w Ostrowie, 28 listopada 1864 roku. Była córką budowniczego ostrowskiej synagogi i podobnie jak jej mąż Hugo potomkinią pierwszego rabina ostrowskiego. Jako kilkuletnia dziewczynka opuściła wraz z rodzicami i czworgiem rodzeństwa Ostrów, by zamieszkać w Berlinie. Ojciec Thekli, Moritz Landé będąc dobrze prosperującym budowniczym, potrafił zapewnić rodzinie godziwe warunki życia w stolicy Niemiec. Thekla ukończyła renomowaną berlińską "Charlottenschule" i w roku 1886 wyszła za mąż za swego kuzyna Hugo Landé. Rok później młode małżeństwo przeprowadziło się z Berlina do Elberfeld, gdzie Hugo otwarł kancelarię adwokacką. Początkowo, małżonkowie Landé zamieszkali w wynajmowanym mieszkaniu, później, w latach 90. XIX wieku pomyślnie rozwijająca się praktyka adwokacka Hugo, pozwoliła im na zakup własnego domu z ogrodem. W domu tym wychowali też czworo dzieci.

Thekla Landé, podobnie jak jej mąż żywo interesowała się ruchem socjalistycznym, a szczególnie jego podejściem do problematyki równouprawnienia kobiet. W roku 1892 przystąpiła do działającego w Elberfeld "Bildungsverein für Frauen und Mädchen des arbeitenden Volkes" - ("Towarzystwo na rzecz kształcenia kobiet i dziewcząt pracujących"). Podczas spotkań towarzystwa wygłaszała wykłady, m.in. poświęcone zadaniom nowoczesnej rodziny. Przedmiotem jej głównych zainteresowań była jednak kwestia możliwości kształcenia uniwersyteckiego dziewcząt. Gimnazja, kończące się egzaminem dojrzałości miały wtedy charakter wyłącznie męski, co uniemożliwiało dziewczętom podejmowanie studiów. Ukończenie szkół żeńskich (tzw. "Höhere Mädchenschule") nie dawało jeszcze na przełomie XIX i XX wieku prawa wstępu na wyższe uczelnie. Aby temu zaradzić, Thekla Landé zorganizowała w roku 1905 jeden z pierwszych na terenie Niemiec kursów dla dziewcząt (absolwentek średnich szkół żeńskich), przygotowujących do zdania egzaminu maturalnego. Działalność ta przyspieszyła pojawienie się kobiet na niemieckich uczelniach wyższych. Jedną z pierwszych studentek medycyny w Niemczech została w roku 1909 córka Thekli i Hugo Landé - Charlotte.

Prawdziwy przełom w działalności społeczno - politycznej Thekli Landé przyniosła jednak dopiero I wojna światowa i upadek monarchii w Niemczech. Podczas wojny, podobnie jak jej mąż poparła umiarkowany nurt w ramach SPD. W styczniu 1919 r. kandydowała w wyborach do weimarskiego Zgromadzenia Narodowego. Nie została jednak wybrana. Zaledwie dwa miesiące później, w marcu 1919 r. uzyskała (podobnie zresztą jak jej mąż) mandat w wyborach komunalnych w Elberfeld. Była jedną z pierwszych kobiet w Niemczech zasiadających w radzie miejskiej. W grudniu 1920 r. weszła też w skład komisji socjalnej krajowego Landtagu w Düsseldorfie. Zgłosiła wtedy m.in. postulat zwiększenia opieki państwa nad kobietami samotnie wychowującymi dzieci. Jako radna w Elberfeld natomiast, angażowała się szczególnie w kwestii reformy szkolnictwa oraz zrównania w prawach średnich szkół żeńskich ze szkołami męskimi. Thekla Landé zasiadała w radzie miejskiej Elberfeld przez 13 lat, (od roku 1929 Elberfeld zostało włączone w granice administracyjne Wuppertalu) do lutego 1932 r., kiedy to z powodu stale pogarszającego się stanu zdrowia (choroba serca) złożyła mandat deputowanej. 20 listopada 1932 r., na krótko przed swymi 68. urodzinami zmarła. Zgodnie z jej wolą ciało jej zostało spopielone i pochowane na bezwyznaniowym cmentarzu komunalnym w Wuppertalu. W uroczystościach pogrzebowych udział wziął m.in. burmistrz Wuppertalu oraz przedstawiciele prawie wszystkich frakcji partyjnych reprezentowanych w radzie miejskiej.

Pochodzący z Ostrowa, Hugo i Thekla Landé większą część swego zaangażowanego w sprawy społeczne i polityczne życia spędzili na zachodzie Niemiec. Ich potomkowie uchodząc z opanowanego przez nazistów rodzinnego kraju wyemigrują w większości do Stanów Zjednoczonych. Niektórzy powrócą jednak później do Europy.

Kolejne pokolenia

Małżeństwo Hugo i Thekli Landé dochowało się czworga potomstwa, dwóch córek i dwóch synów. Wszyscy oni, chociaż w różnych dziedzinach życia, pozostawili widoczne ślady swej działalności zawodowej i społecznej.

Postacią niewątpliwie wartą przypomnienia był najstarszy z rodzeństwa Alfred Landé (1888-1976). Już jako chłopiec uchodził za "cudowne dziecko". Z wyjątkową zdolnością przyswajał sobie wiedzę z dziedziny matematyki oraz fizyki. Studiował później oba te kierunki na Uniwersytetach w Marburgu, Göttingen oraz w Monachium, gdzie też w r. 1914 otrzymał dyplom. Podczas I wojny światowej służył jako wolontariusz w Czerwonym Krzyżu. Po wojnie natomiast poświęcił się całkowicie pracy naukowej, na niwie fizyki doświadczalnej. Początkowo pracował we Frankfurcie nad Menem, już jednak w roku 1923 otrzymał posadę profesora na Uniwersytecie w Tübingen. Jego główną zasługą w dziedzinie naukowej było rozszyfrowanie kodu spektograficznego struktury atomu, który nazwano później "Faktorem-Landé". W roku 1929 przeniósł się prof. Alfred Landé do Stanów Zjednoczonych, gdzie otrzymał posadę na Uniwersytecie stanowym Columbus w Ohio. W Ameryce też pozostał już na zawsze. Pracował na uczelni Columbus do roku 1960, kiedy to przeszedł na emeryturę. W pracy naukowej poświęcał się głównie teorii mechaniki kwantowej oraz spektroskopii, dla których rozwoju poniósł wielkie zasługi. Warto też powiedzieć kilka słów na temat synów Alfreda Landé. Starszy z nich Carl Landé (1924-2005) był profesorem nauk politycznych na Uniwersytecie Stanowym w Kansas. Specjalizował się szczególnie w tematyce Azji Południowo-Wschodniej. Natomiast młodszy, Arnold Landé (ur. 1931) jest wybitnym chirurgiem, jednym z prekursorów w dziedzinie intensywnej terapii.

Starsza córka Hugo i Thekli, Charlotte Landé (1890-1977) wyróżniła się przede wszystkim jako wybitny pediatra. W latach 1909-1914 odbyła gruntowne studia medyczne, a także studia w dziedzinie chemii, biologii, fizyki a nawet ekonomii, na Uniwersytetach w Monachium, Heidelbergu i Berlinie. Doktorat uzyskała w dziedzinie medycyny i w roku 1915 podjęła pracę w klinice pediatrycznej prof. Friedrich Göpperta w Göttingen. Po dwóch latach przeniosła się do renomowanej placówki pediatrycznej w Berlinie. Głównym zadaniem placówki tej było dążenie do zmniejszania umieralności niemowląt. Charlotte Landé oprócz pracy z chorymi dziećmi poświęcała się wtedy także pisaniu podręczników medycznych. Była m.in. autorką podręcznika dla położnych. Pracowała następnie w placówkach pediatrycznych Charlottenburga, Wrocławia oraz Berlina, by ostatecznie w roku 1926 zamieszkać we Frankfurcie nad Menem, gdzie też w roku 1928 otrzymała funkcje lekarza miejskiego. We Frankfurcie też prowadziła otwarte wykłady na temat wychowania niemowląt oraz prelekcje dotyczące problematyki zdrowego trybu życia. Była także zaangażowana w działalność w ruchu socjaldemokratycznym oraz w związku lekarek niemieckich. Po przejęciu władzy w Niemczech przez nazistów zwolniona została z państwowej posady z powodu swoich poglądów oraz pochodzenia. Od tego momentu utrzymywała się już wyłącznie z praktyki prywatnej.

W roku 1937 wraz ze swym mężem wyemigrowała do USA. Pomimo początkowych trudności, w końcu w roku 1943 otrzymała licencję na wykonywanie zawodu lekarza i rozpoczęła praktykę pediatryczną w szpitalu w miejscowości Dixon w stanie Illinois. Opiekowała się tam dziećmi upośledzonymi umysłowo. Publikowała także artykuły fachowe w czasopismach medycznych. W roku 1959 powróciła wraz z mężem do Niemiec i zamieszkała ponownie we Frankfurcie nad Menem. Zmarła w 1977 roku.

Młodszy z synów Hugo i Thekli, Franz Landé (1893-1942) zapisał się jako wybitny muzyk, kompozytor oraz krytyk muzyczny. Po maturze studiował jednak najpierw prawo oraz nauki polityczne na Uniwersytetach w Monachium, Berlinie oraz Bonn. Po studiach też krótko pracował jako referendarz sądowy. Odbyte w Berlinie równolegle ze studiami prawniczymi studia muzykologiczne wpłynęły decydująco na jego dalsze życie. Porzucił on bowiem karierę prawnika i poświęcił się pracy kapelmistrza w teatrach w Barmen, Elberfeld, Szczecinie, Saarbrücken oraz w Królewcu w Prusach Wschodnich. W roku 1924 przeniósł się do Düsseldorfu, gdzie otrzymał posadę nauczyciela muzyki w prywatnym konserwatorium. Jednocześnie społecznie prowadził szereg chórów amatorskich, działających w kręgach robotniczych. Założył także orkiestrę w której grywali zarówno profesjonalni muzycy, jak i amatorzy. Sam komponował też stale, często utwory o charakterze rewolucyjnym, co też było zgodne z jego przekonaniami politycznymi.

Po dojściu do władzy w Niemczech Hitlera w roku 1933, jako przeciwnik reżimu nazistowskiego postanowił wraz z żoną udać się na emigrację. Początkowo zatrzymali się w Szwajcarii. Stamtąd jednak przenieśli się szybko do Francji, gdzie zamieszkali w Paryżu. Tam też stał się Franz Landé jednym z założycieli Towarzystwa Filharmonicznego działającego pośród niemieckich emigrantów politycznych. W ramach towarzystwa tego założono chór i orkiestrę. Podczas pobytu w Paryżu Franz Landé zarówno komponował jak i dyrygował. Działalność ta doprowadziła do odebrania mu w roku 1939, przez władze hitlerowskie obywatelstwa niemieckiego. Wybuch II wojny światowej oznaczał dla niego, tak jak i dla wielu innych emigrantów politycznych z Niemiec internowanie przez władze francuskie. Przechodząc następnie cały szereg obozów przejściowych, już po zajęciu Francji przez hitlerowców, deportowany został w roku 1942 do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu i tam zamordowany.

Najmłodsza z czworga dzieci Hugo i Thekli, Eva Landé (1901-1977), wyróżniła się jako pedagog i humanista. Do przejęcia władzy przez nazistów w Niemczech pracowała jako pedagog szkolny, propagując nowy model szkoły, jako miejsca, które nie tylko zapewnia uczniom wiedzę, ale także przygotowuje ich do dorosłego życia, jako ludzi tolerancyjnych oraz świadomych czekających ich w dorosłym życiu wyzwań. W roku 1933 zmuszona była wraz z mężem i córką do emigracji do Francji. Tam jednak jej mąż został aresztowany i zmarł w obozie dla internowanych, a ona sama wraz z córką, poprzez Szwajcarię wyjechała do USA. Za oceanem poświęciła się pracy w "National Council of Churches of Christ", organizacji zrzeszającej amerykańskie Kościoły chrześcijańskie oraz zajmującej się zarówno propagowaniem chrześcijańskiego posłannictwa, jak i walką o poprawę losu ludzi ubogich w świecie. Poprzez kontakty z szeregiem misjonarzy pomagała ona przez wiele lat w dostarczaniu ubogim środków do życia oraz lekarstw. Pozostając przez całe życie osobą bezwyznaniową, przywiązywała jednak zawsze duże znaczenie do życia w zgodzie z etyką judeo - chrześcijańską, co przysporzyło jej wielu przyjaciół pośród ludzi różnych wyznań. Zmarła w Tuscon w Arizonie w 1977 roku.

W Ostrowie po ponad stu latach

Hugo Landé wyjechał z Ostrowa po zdaniu matury w roku 1877. Większość jego krewnych opuściła nasze miasto w latach 80. XIX wieku. Rodzina Landé mieszkała później w Niemczech, a od lat 30. XX wieku głównie w USA. Dopiero prawnuczka Hugo i Thekli - Bettina Landé (w siódmym pokoleniu potomkini pierwszego rabina ostrowskiego Jacoba Lande) postanowiła odwiedzić Ostrów. Mieszkająca we Francji Bettina Landé, urodziła się w Cleveland w USA, jest absolwentką historii europejskiej na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku, bibliotekoznawstwa na Wolnym Uniwersytecie w Berlinie Zachodnim oraz germanistyki na Uniwersytecie Nanterre w Paryżu. Z zamiłowania i pasji jest jednak badaczem dziejów rodziny Landé. Jej wędrówka w poszukiwaniu rodzinnych korzeni po raz pierwszy doprowadziła ją do Ostrowa w roku 1982. Wtedy jednak nie udało jej się poczynić zbyt wielu ustaleń. Po raz drugi przyjechała do Ostrowa w sierpniu 2005 r. Zwiedziła wtedy budynek ostrowskiej synagogi (wybudowanej przez jej prapradziadka Moritza Landé), teren na którym znajdował się cmentarz żydowski przy Al. Słowackiego (na którym spoczywało wielu jej przodków, m.in. rabin Jacob Lande) oraz gmach dawnego Gimnazjum Męskiego (w którym uczył się jej pradziadek Hugo Landé).

Ten powrót po ponad stu latach, przedstawicielki rodziny tak zasłużonej dla Ostrowa miał wymiar symboliczny. Najwyższy już czas, aby także budynek ostrowskiej synagogi, wzniesiony przecież przez przedstawiciela rodziny Landé, powrócił także do swej dawnej świetności, i w innym co prawa charakterze, ale znów zaczął służyć mieszkańcom naszego miasta.

Jarosław Biernaczyk

za udostępnienie zdjęć dziękujemy rodzinie Landé i Autorowi tekstu

(Tekst ten ukazał się w czterech odcinkach na łamach "Dodatku Historycznego" do "Gazety Ostrowskiej" w dniach 31. sierpnia, 28. września, 26. października, i 30. listopada 2005 r.)

Zródła:
1. Brychta Elke, Reinhold Anna-Maria, Mersmann Arno, Mutig, streitbar, reformerisch. Die Landés. Sechs Biografien 1859-1977, Essen 2004.
2. Freimann Aron, Geschichte der israelitischen Gemeinde Ostrowo, Ostrowo 1896.
3. Landé Walter, Geschichte der Familie Landé, Berlin 1935, mps.
4. Lewin Louis, Beiträge zur Geschichte der Juden in Kalisch, Kempen 1909.
5. Przygodzki Sławomir, Dawid Lande 1796-1858. Kupiec i przemysłowiec. Szkic do portretu polskiego bourgeois, w: Rocznik Łódzki - T. 44, 1997, s. 117-138.
6. Romeyk Horst, Hugo Landé - ein führender Elberfelder Sozialdemokrat, w: Mitteilungen des Stadtarchivs, des Historischen Zentrums und des Bergischen Geschichtsvereins-Abteilung Wuppertal, Jhg. 7., 1982, H.2. s. 6-11.
7. Rozmowy i korespondencja prowadzone z Bettiną Landé w r. 2005.